Ruski operativci organizovali su obuke u Bosni i Hercegovini, Srbiji i Rusiji u sklopu šire operacije čiji su ciljevi bili destabilizacija Moldavije i utjecaj na izbore u toj zemlji, objavio je New York Times u opsežnoj istrazi zasnovanoj na razgovorima s učesnicima, moldavskim zvaničnicima te evropskim i američkim obavještajnim izvorima.
Istraga američkog lista zasnovana je na razgovorima s aktivistima koji su učestvovali u ruskim operacijama, visokim moldavskim policijskim i sigurnosnim zvaničnicima te više od šest evropskih i američkih obavještajnih zvaničnika. Novinari NYT-a pregledali su i hiljade dokumenata povezanih s pokušajima Rusije da utječe na izbore u Moldaviji.
Prema navodima lista, programi obuke organizovani u BiH, Srbiji i u blizini Moskve bili su namijenjeni pripremanju proruskih Moldavaca za aktivnosti povezane s ometanjem izbora i izazivanjem nereda.
Učesnik obuke u BiH tvrdi da mu je ruski instruktor izbio zub
Jedno od svjedočenja koje se direktno odnosi na Bosnu i Hercegovinu dao je Maxim Rosca, koji je prošao obuku u kampu u BiH. Rosca je kasnije pred sudom u Moldaviji svjedočio da je tokom obuke odbio učestvovati u jednoj od aktivnosti. Prema njegovim riječima, ruski instruktor ga je nakon odbijanja “udario u lice i izbio mu zub”.
Novi detalji pojavili su se nakon što su se učesnici vratili iz Bosne i Hercegovine. U oktobru 2024. godine trojica učesnika kampa u BiH uhapšena su po povratku u Moldaviju. Moldavski tužioci naveli su da su kod njih pronađene komponente za dronove, uključujući dodatke namijenjene ispuštanju granata.
Pronađen je i priručnik pod nazivom “Ruska kuhinja: Abeceda domaćeg terorizma”. New York Times nije naveo tačnu lokaciju kampa u Bosni i Hercegovini niti detalje o tome ko je u zemlji omogućio uslove za održavanje obuke.
Za nekoliko dana obuke dobijali 400 dolara
Program u BiH, prema istrazi, bio je dio znatno šire mreže. Ruski operativci organizovali su obuke u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Rusiji kako bi pripremili proruske Moldavce za aktivnosti na terenu. Najviše detalja poznato je o kampu koji je tokom ljeta 2025. godine uspostavljen u zapadnoj Srbiji, nekoliko mjeseci prije parlamentarnih izbora u Moldaviji.
Učesnicima, koji su uglavnom dolazili iz Moldavije, isplaćivano je po 400 dolara za program koji je trajao tri ili četiri dana, rekao je Sergiu Zama, visoki moldavski tužilac koji je duže od godinu radio na slučajevima povezanim s miješanjem u izbore. Snimci za koje moldavski tužioci i obavještajna služba tvrde da su pronađeni na telefonima učesnika prikazuju muškarce u maskirnoj odjeći i pancirima tokom obuke s jurišnim puškama.
Više od 100 Moldavaca obučavano u blizini Moskve
Prema moldavskim tužiocima, obuka u kampu kod Moskve išla je još dalje. Više od 100 mladih Moldavaca tamo je vježbalo pravljenje i korištenje zapaljivih sredstava i improvizovanih eksploziva, kao i upotrebu dronova s posebnim dodacima namijenjenim eksplozivima ili podmetanju požara.
Dvojica zapadnih obavještajnih zvaničnika rekla su New York Timesu da je obuku nadgledala ruska vojna obavještajna služba GRU. Moldavski tužilac Zama objasnio je da za izazivanje ozbiljnih poremećaja tokom izbora nije bio potreban veliki broj obučenih ljudi.
– Cilj nije bio identificirati hiljadu ljudi koji će počiniti krivična djela, rekao je Zama.
– Bilo je dovoljno zapaliti iskru, dodao je.
Pripreme za nerede uoči izbora
Prema navodima moldavskih vlasti koje prenosi NYT, operativci obučavani u Srbiji pripremali su se uoči parlamentarnih izbora u septembru 2025. za izazivanje nereda u Kišinjevu i drugim mjestima. Nosili su žute i plave trake kako bi se međusobno prepoznavali u masi, dok su neki od njih imali zapaljive naprave.
Istovremeno su ruski hakeri, prema visokom moldavskom zvaničniku, prodrli u sisteme Centralne izborne komisije i preuzeli kontrolu nad hiljadama privatnih rutera. Moldavske vlasti su tokom sedmica koje su prethodile izborima izvršile racije u stotinama domova i hapsile osobe koje su prošle obuke ili primale novac u sklopu operacije.
Ozbiljnije nasilje na kraju je izbjegnuto, a stranka proevropske predsjednice Maie Sandu osvojila je nešto više od 50 posto glasova.
Mreža obuhvatala više od 150.000 Moldavaca
Obuke za djelovanje na terenu bile su samo jedan dio operacije opisane u istrazi New York Timesa. Prema navodima lista, korišteni su hakerski napadi i dezinformacije, ali i široka operacija kupovine glasova i plaćanja aktivista povezana s odbjeglim moldavskim oligarhom Ilanom Shorom, koji živi u Rusiji.
Dokumenti koje je pregledao NYT pokazuju da je u mrežu bilo uključeno više od 150.000 Moldavaca. Drugi dokumenti koji su procurili pokazivali su isplate za 38.000 aktivista u ukupnom iznosu od gotovo 20 miliona dolara tokom četiri mjeseca prije referenduma o evropskom putu Moldavije 2024. godine.
U operaciju uključeni i pravoslavni svećenici
Prema istrazi NYT-a, dio operacije odnosio se i na pravoslavne svećenike. Stotine moldavskih svećenika počele su putovati u Rusiju tokom ljeta 2024. godine, gdje su posjećivali sveta mjesta i visoke crkvene zvaničnike.
Prije povratka u Moldaviju svaki je, prema navodima lista, potpisao ugovor za debitnu karticu ruske banke Promsvyazbank, povezane s ruskim Ministarstvom odbrane. U ugovorima koje je pregledao New York Times navodili su se kao zaposlenici organizacije Evrazia, koju zapadni obavještajni zvaničnici povezuju s Kremljem.
Za približno 1.000 dolara trebali su, prema moldavskim zvaničnicima, pozivati vjernike da odbace referendum o članstvu Moldavije u Evropskoj uniji i suprotstave se prozapadnoj politici. Moldavski zvaničnici naveli su da su stotine svećenika prihvatile novac.
Moldavija navodno drugi prioritet Kremlja
New York Times operaciju smješta u širi geopolitički kontekst. Prema zapadnim obavještajnim zvaničnicima s kojima je list razgovarao, osvajanje Ukrajine nalazi se na prvom mjestu prioriteta Kremlja, dok je preuzimanje kontrole nad Moldavijom na drugom.
Moldavija nije članica NATO-a ni Evropske unije, ali se nalazi između Ukrajine i Rumunije, koja pripada i NATO-u i EU. Zapadni obavještajni zvaničnici smatraju da bi Rusija mogla koristiti Moldaviju kao polazište za daljnje aktivnosti protiv Ukrajine ili Zapada. Savjetnik moldavske predsjednice za nacionalnu sigurnost i odbranu Stanislav Secrieru rekao je da Rusija Moldaviju želi koristiti “kao odskočnu dasku za neprijateljske aktivnosti protiv Ukrajine, kao i njenog glavnog odbrambenog i finansijskog pokrovitelja, EU”.
– Zbog toga je Rusija tokom posljednjih nekoliko godina izdvojila resurse bez presedana – rekao je Secrieru.
Kremlj odbacuje optužbe
Rusija negira tvrdnje iznesene u istrazi. Glasnogovornik ruskog predsjednika Dmitrij Peskov rekao je za New York Times da su navodi o ruskom miješanju “potpuno neistiniti” i da “nemaju nikakvog osnova”.
Moldavski zvaničnici, s druge strane, upozoravaju da operacija nije završena.
– Mi smo dobili bitku. Ali nismo dobili rat – rekao je direktor moldavske Agencije za kibernetičku sigurnost Mihai Lupascu.
