Počela je kao godina velikih očekivanja, završava se kao godina koja će se pamtiti po malo toga što nije imalo veze sa prirodnim i zdravstvenim katastrofama.
Balkanski život umnogome je ostao nepromijenjen – izbori u tri države nisu donijeli političke promjene, mada je Crna Gora pokazala da čak i najdugovječniji mogu izgubiti na glasanju.
Ulicama se ponovo protestovalo, ali ni ogromne količine suzavca i pokušaja upada u institucije nisu suštinski promjenili društvene odnose.
Predsjednik Srbije i premijer Kosova sjedili su na stoličicama pored američkog predsjednika, ali su odnosi na terenu ostali jednako komplikovani, dok o evropskoj perspektivi Balkana odlučuju susjedi koji sada ispravljaju ono što smatraju historijskim nepravdama.
BBC na srpskom donosi pregled šta je sve moglo da se desi u 2020. godini, a nije.
Izbori u Srbiji, Hrvatskoj, Severnoj Makedoniji
Godina je počela pomalo neočekivanom izbornom promenom – opozicioni kandidat Zoran Milanović postao je predsjednik Hrvatske, a Kolinda Grabar Kitarović nije uspjela da se domogne drugog mandata.
Hrvatska je ušla u doba političke kohabitacije pripremajući se za parlamentarne izbore, koje su za proleće planirale Srbija i Sjeverna Makedonija.
Pandemija je sve izbore pomerila u ljetne dane nakon prvog talasa zaraze i svima im donijela jednu zajedničku karakteristiku – pobjedu vladajućih.
“Bila je ovo godina kontinuiteta u najvećem dijelu Zapadnog Balkana”, smatra Dragan Đukanović sa Fakulteta političkih nauka.
Vladajuća Hrvatska demokratska zajednica (HDZ) ostvarila je bolji rezultat nego što je očekivala, dok je u Srbiji stranka Aleksandra Vučića došla do skupštinske većine u parlamentu bez ijedne opozicione stranke.
“HDZ-ova vlada je uspjela prilično uspješno da reaguje na prve izazove kovida i to je Plenkovića učvrstilo na vlasti.
U Srbiji nije čak ni bilo ikakvih faktora koji su mogli da dovedu do iznenađenja na ljetošnjim izborima”, kaže Đukanović.
Najneizvjesnije je bilo u Sjevernoj Makedoniji, gdje je razlika od svega nekoliko mandata odlučila da Zoran Zaev ostane premijer.
“Obećanje dobijanja statusa kandidata za članstvo u Evropskoj uniji, kao i punopravno članstvo u NATO-u, presudno su odredili rezultat izbora u Sjevernoj Makedoniji.
Pandemija nije prelamala situaciju u ovoj zemlji.”
Političke prilike na većem djelu Balkana tako su ostale nepromijenjene, sa priličnim šansama da i u predstojećoj godini ishod bude sličan.
Neprikosnoveni ostanak na vlasti Mila Đukanovića
Crna Gora je ostatku Balkana pokazala da može i drugačije – u pandemijskoj godini uskratila je podršku stranci Mila Đukanovića koji se na različite načine na vlasti održava već više od tri decenije.
“Izbori u Crnoj Gori vratili su povjerenje u snagu ličnog i slobodnog izbora i to je veoma pozitivan signal koji je doveo do promjena za koje se smatralo da su nezamislive”, kaže Srđan Majstorović iz Centra za evropske politike.
Đukanović je zadržao predsjedničku funkciju, ali su vladu formirale tri veoma različite opozicione liste – pobjednici izbora iz Demokratskog fronta, stranka Demokrate i pokret URA političke zvijezde Dritana Abazovića.
Formiranje nove većine bilo je sve samo ne lako – potrajalo je gotovo do isteka zakonskog roka, a u vladi se nisu našli politički lideri Demokratskog fronta koji često oštro kritikuju poteze kabineta koji vodi čovjek koji je upravo njih predvodio do izbornog trijumfa, novi premijer Zdravko Krivokapić.
“Presudno je bilo nastajanje tri kolone i smanjenje rasipanja glasova opozicije.
Ipak, veoma je teško predvidjeti do kada će ova vlada, koja ima samo jedan glas više u Skupštini, imati pun kapacitet”, kaže Dragan Đukanović.
Jednačina postaje još komplikovanija kada se zna da na životnoj i društvenoj sceni više nema mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija, umnogome zaslužnog za dugotrajne proteste protiv Zakona o slobodi vjeroispovijesti koji su stvorili značajan deo predizborne atmosfere u kojoj je dominirala želja za promjenom vlasti Mila Đukanovića.
Protesti mijenjaju društvenu klimu
Izbori u Srbiji bili su završeni uprkos bojkotu djela opozicije, ubjedljivi pobjednici naprednjaci bili su apsolutni gospodari u skupštini bez političkih protivnika, drugi talas epidemije virusa korona žestoko se razbuktavao.
Na najavu predsjednika Srbije Aleksandra Vučića da je moguće novo uvođenje policijskog časa i zatvaranja Srbije, na ulice su izašli građani nezadovoljni ovim mjerama.
Ipak, iako se od zaključavanja ubrzo odustalo, protesti su nastavljeni, praćeni oštrim intervencijama policije.
Demonstranti najrazličitijih političkih opredjeljenja našli su se jedni do drugih, dio njih pokušao je da upadne u Skupštinu Srbije, pa su svi bili izloženi količinama suzavca kakva se ne pamti na ulicama Beograda.
“Protesti su pokazali slabost opozicije i onih koji su protestovali jer je bilo mnogo konfuzije.
“Jasno je da neko ipak mora racionalnije da vodi i usmjerava masovne proteste”, kaže sociolog Ratko Božović.
Protesti su se tiho ugasili, a da nisu dobili ni vođu niti zajedničko usmjerenje svih učesnika.
“Matrica poništavanja opozicije došla je do samih protesta koji su postali apsurdni jer je i na protestima postojao stav da od njih treba odaljiti opoziciju”, smatra Božović.
Kada su se i najuporniji demonstranti sklonili sa ulica Beograda, politički i društveni život nastavio se nepromijenjenim tokovima.
Sveobuhvatni sporazum Srbije i Kosova
Mnogi poznavaoci prilika bili su spremni da 2020. godinu označe kao onu u kojoj će Srbija i Kosovo potpisati ključni sporazum koji bi trebalo da reši višedecenijski zamrznuti konflikt.
Godina je počela sporazumima o obnovi željezničkog i vazdušnog saobraćaja između Beograda i Prištine, a kada je sredinom godine stigla najava o sastanku dvojice predsjednika u kabinetu Donalda Trampa, bilo je jasno da su se pregovori vodili uprkos pandemiji.
Ipak, američki pregovarač Ričard Grenel nije tada uspio da za Trampov sto dovede Aleksandra Vučića i Hašima Tačija.
Kosovski predsjednik neposredno pred potencijalni sastanak saznao je da se nalazi na listi osumnjičenih pred Međunarodnim sudom koji se bavim zločina na Kosovu, pa je bio spriječen da učestvuju u izradi finalnog sporazuma.
Na odložene pregovore i svečani potpis kod Trampa kasnije tokom godine otputovao je Avdulah Hoti koji je postao premijer Kosova nakon što je ekspresno smijenjen pravi pobjednik izbora Aljbin Kurti.
“Očekivalo se da sporazum bude fokusiran i na političke odnose, ali izgleda da je uspostavljena neka vrsta prelazne godine dok se ne ubrza politički dio dijaloga”, kaže Dragan Đukanović sa FPN-a.
Dokument koji su potpisali Beograd i Priština tako sadrže brojne odredbe koje se ne tiču odnosa Srbije i Kosova, već spoljnopolitičkih pitanja, poput lokacije ambasada u Izraelu.
Kada je krajem godine Tramp izgubio na američkim izborima, a vlada Avdulaha Hotija na sudu izgubila već tijesnu većinu, postalo je jasno da će primjena sporazuma i njegovo eventualno proširenje u mjesecima koji dolaze biti veliki izazov.
Pregovori koje vodi evropski posrednik Miroslav Lajčak gotovo da suštinski nisu ni počeli, a kamoli približili strane nekom konkretnom dogovoru.
Napredak u evropskim integracijama
Godina u kojoj je institucije Evropske unije (EU) najprije trebalo da predvodi balkanska članica Hrvatska, a potom Njemačka kao jedna od članica koje su najzainteresovanije za Balkan, bila je ocijenjena kao najveća šansa regiona da napreduje u evrointegracijama.
Ambicije je podgrijavala i nova strategija proširenja Unije koja se konačno našla na stolu, ali dalje od strategije – nije se odmaklo.
“S jedne strane, razlozi su objektivni i tiču se pandemije korona virusa, kako u Evropskoj uniji, tako i u zemljama regiona.
Nova metodologija proširenja pala je u drugi plan jer je pandemija natjerala zemlje članice da se bore za zdravlje svojih građana, dok su ostala pitanja Bregzita, novog budžeta Evropske unije”, kaže Srđan Majstorović iz Centra za evropske politike.
Odgovornost za činjenicu da Srbija u 2020. godini nije otvorila nijedno novo, a ni zatvorila nijedno staro poglavlje, stručnjaci pripisuju i vlastima u Beogradu.
“U zemljama koje žele da postanu članice, pandemija je otvorila nova pitanja uređenosti institucija, vladavine prava, suočavanja sa ekonomskim i socijalnim posledicama – u Srbiji je došlo do razotkrivanja autoritarne prirode političkog sistema koji nije bio spreman da se suoči sa izazovima koji traže uspostavljanje povjerenja vlasti i građana.
Došlo je i do još većih podjela, netolerancije prema svemu što nije u skladu sa vladajućim mišljenjem, a Narodna skupština je pokazatelj tog stanja.”
Ipak, najozbiljniji negativni signal Balkanu stigao je iz Brisela.
Iako je Sjeverna Makedonija, a u najvećoj mjeri i Albanija, ispunila sve evropske zahtjeve koji su bili postavljeni pred Skoplje i Tiranu za konačno otpočinjanje pristupnih pregovora, Evropa je prekršila svoja obećanja.
Veto Bugarske zbog različitog gledanja na istoriju zaustavio je integracije Sjeverne Makedonije.
“Te zemlje su ispunile najveći dio obaveza koji je pred njih postavljen i time su pokazali svoj dio kredibiliteta, ali Evropska unija nije uspjela da pokaže svoj kredibilitet.
“To je loš signal svim državama u regionu, manifestacija kako ne treba da se vodi politika proširenja”, smatra Majstorović.
U sjenci tog lošeg signala ostao je i umjereno optimistični Zagrebački samit – zamišljen kao skup podrške integraciji Balkana u EU, ostaće upamćen samo kao jedno od “onlajn druženja” političkih lidera.
Izvor: BBC News na srpskom
