Rat Rusije u Ukrajini najčešće se tumači kroz prizmu ideologije, teritorijalnih ambicija i opstanka režima. Međutim, postoji još jedan pokretač koji dobija na značaju što se “krajnji cilj” više približava – unutrašnja sigurnost.
Za Kremlj, Rusija nakon rata neće automatski postati “mirna zemlja”. Naprotiv, to bi mogla biti država suočena s povratkom ogromne, snažno militarizirane populacije, uključujući muškarce socijalizirane u ekstremnom nasilju, dio njih regrutovan direktno iz zatvora, kao i mnoge koji se vraćaju u ekonomiju koja im ne može ponuditi adekvatan status, zaradu ili smisao. Takav scenarij predstavlja prijetnju ne samo javnom redu nego i monopolu režima nad prinudom – osnovnoj valuti putinizma.Za Ukrajince, učesnici takozvane “specijalne vojne operacije” široko se doživljavaju kao akteri agresivnog rata; individualna krivična odgovornost, međutim, utvrđuje se istragom i sudskim postupkom. Ipak, čak i iz perspektive unutrašnjih kalkulacija Kremlja, problem je jednostavan: ne postaje svaki povratnik kriminalac – ali i mali postotak može postati ozbiljan problem u velikom obimu.
Rusija je u septembru 2022. provela “djelimičnu mobilizaciju” 300.000 rezervista. Od tada Kremlj nastoji izbjeći novu masovnu mobilizaciju oslanjajući se na ugovore i “dobrovoljce”. U februaru 2024. ministar odbrane Rusije Sergej Šojgu izjavio je da je gotovo 540.000 ljudi potpisalo ugovore tokom 2023. godine – dovoljno, kako je tvrdio, za formiranje novih rezervnih armija i divizija.
Za 2024. godinu zvanični podaci su neujednačeni, ali i dalje ukazuju na ogroman priliv ljudstva. U decembru 2024. ministar odbrane Andrej Belousov rekao je da je “više od 427.000” ljudi te godine potpisalo ugovore – tvrdnju koju je portal iStories ocijenio kao moguće preuveličanu i netransparentnu za provjeru. Druga procjena iStoriesa, zasnovana na federalnim budžetskim rashodima, broj ugovora za 2024. procjenjuje na 407.200. U januaru 2025. Reuters je zasebno citirao zamjenika predsjednika Savjeta bezbjednosti Dmitrija Medvedeva, koji je naveo oko 450.000 ugovorenih regruta u 2024. godini. Za 2025. godinu spomenuo je oko 417.000 potpisanih ugovora, uz više od 36.000 “dobrovoljaca”.– Stotine hiljada ljudi u svakom trenutku učestvuju u borbama;– Više od milion muškaraca moglo je proći kroz oružane snage putem mobilizacije i ugovora od 2022. godine;– Država će, prije ili kasnije, morati upravljati njihovim “povratkom” – socijalno, ekonomski, psihološki i politički.Zatvorski tokRat je istovremeno djelovao kao domaći “ventil” za krivičnopravni sistem, s predvidivim posljedicama, piše Inal Šerip za Kyiv Post.Reuters je izvijestio da je ruska zatvorska populacija naglo opala 2023. godine, navodeći da je oko 105.000 zatvorenika pušteno tokom 2022. i 2023, djelimično u vezi s regrutacijom za rat. Također su citirani navodi da je Vagner grupa regrutovala oko 50.000 zatvorenika. Le Monde opisuje još širi i formaliziraniji obim, navodeći procjene od oko 150.000 regrutovanih zatvorenika te ističući zakonske izmjene koje omogućavaju osumnjičenima i optuženima da odgode krivični postupak odlaskom na front.
Rusija već ima slična iskustva, ali u manjem obimu. Tokom sovjetskog rata u Afganistanu, tokom gotovo decenije služilo je oko 620.000 sovjetskih vojnika. Ipak, afganistanska misija rijetko je u bilo kojem trenutku dostizala razmjere današnjeg rata u Ukrajini. Taj rat proizveo je prepoznatljiv “afganistanski sindrom”: traumu, otuđenost, mreže nasilja i, krajem sovjetskog i početkom postsovjetskog perioda, veterane koji su preuzimali prinudne uloge u slabim državnim strukturama.Istraživanja su pokazala kako su afganistanski veterani u uslovima raspada države postajali “specijalisti za nasilje”, nudeći sigurnost i prinudu, a potom se povezivali s nedržavnim oružanim akterima.Rat u Ukrajini, međutim, stvara uslove za još teži sindrom:– Obim i intenzitet: Ruska aktivna borbena snaga u Ukrajini, za koju je Vladimir Putin rekao da broji više od 700.000 ljudi, već je uporediva ili veća od ukupnog afganistanskog kontingenta, i to u znatno kraćem periodu;
